Улирал тутмын онол, арга зүйн “Хууль сахиулахуй” (ISSN: 2958-051X) сэтгүүлийн редакцын бодлого нь хууль сахиулах үйл ажиллагааны эрх зүйн орчин, практикт тулгамдсан асуудлыг шинжлэх ухаан, онол, арга зүй, технологи, зохицуулалтын хүрээнд уламжлал, шинэчлэлийг хослуулан шийдвэрлэх, салбарын эрдэмтэн, судлаачдын судалгааны үр дүнг олон нийтэд танилцуулах, хууль сахиулах асуудлаар төрийн бодлого боловсруулах, хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх зорилготой. Хууль сахиулахуй сэтгүүлд аюулгүй байдал судлал, гэмт явдал судлал, цагдаа судлал, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэл судлал, шинжлэн магадлахуй судлал, гамшиг судлал, инновац, боловсрол, хууль, эрх зүй судлал зэрэг шинжлэх ухааны түүх, шүүмж, судалгаа болон онол, практикийн асуудлаарх эрдэмтэн, судлаач, багш, суралцагчдын эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, судалгааны үр дүнг хэвлэн нийтэлж, олон нийтэд хүргэдэг.
МЭРГЭШСЭН ХИЛЧИН ИНЖЕНЕР БЭЛТГЭХ СУРГАЛТЫН ТОГТОЛЦООГ БОЛОВСРОНГУЙ БОЛГОХ ЗАРИМ АСУУДАЛ
Монгол улсын төрөөс хилийн талаар баримтлах бодлогын баримт бичигт “Улсын хилийн халдашгүй дархан байдалд, хил орчмын нутаг дэвсгэрийн аюулгүй ажиллагааг шинжлэх ухаан, техник технологийн ололтод тулгуурлан цогц байдлаар зохион байгуулна (УИХ, Монгол улсын төрөөс хилийн талаар баримтлах бодлого, 2020).” гэж заасан нь Монгол Улсын хил хамгаалалтын процесс нь хүн төвтэй техник, технологийн аргад шилжиж байгааг харуулж байна. Иймд Монгол Улсын харилцаа холбоо, мэдээллийн технологийн салбарын хүний нөөцийн эрэлт, нийлүүлэлт, болон байгууллагын алба хаагчдын судалгаанд үндэслэн “Мэргэшсэн хилчин инженерийг бэлтгэх тогтолцоо”-г боловсронгуй болгох талаар, санал дэвшүүлсэн.
Copyright (c) 2025 Хууль сахиулахуй https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
РОЛЬ ИНОСТРАННОЙ ТЕРМИНОЛОГИИ В ПРОЦЕССЕ РЕАЛИЗАЦИИ ПРОФИЛЬНО-ОРИЕНТИРОВАННОГО ОБУЧЕНИЯ ПО ЮРИДИЧЕСКИМ СПЕЦИАЛЬНОСТЯМ
Английские юридические термины являются важнейшей составляющей английского языка права, в которой в отличие от других терминосистем выделяются огромное количество специальных областей применения. Целью статьи является рассмотрение вопроса о важности изучения английской юридической терминологии в процессе реализации профильно-ориентированного обучения иностранному языку, которое способствует подготовке компетентных специалистов, способных успешно работать в международной юридической среде. В результате исследования автор приходит к выводу, что работа с юридической терминологией позволит развить не только коммуникативные лингвистические компетенции обучающихся, но также общие и профессиональные компетенций в бытовых и профессиональных ситуациях общения, которые выражаются в умении построения монологической и диалогической речи, в умении вести аргументированную дискуссию, в понимании профессионально-ориентированного текста по различным аспектам права и юридической проблематике.
юридическая терминология, язык права, профессиональная компетенция, профильно-ориентированное обучение, компетентностный подход.
ИХ, ДЭЭД СУРГУУЛИУДЫН ХУУЛЬ САХИУЛАХ БОЛОВСРОЛ ОЛГОХ СУРГАЛТЫН ХӨТӨЛБӨР: ХАРЬЦУУЛСАН СУДАЛГАА, ЧИГ ХАНДЛАГА
Энэхүү судалгаа нь хууль сахиулах боловсрол олгож буй гадаадын зарим орны их, дээд сургуулиудын сургалтын хөтөлбөрт дүн шинжилгээ хийж, онцлог, ач холбогдлыг нээн илрүүлэх, Монгол Улсад хэрэгжүүлэх боломжийн талаар дүгнэлт, санал дэвшүүлэхэд чиглэгдсэн бөгөөд энэ хүрээнд 9 улсын 27 их, дээд сургуулийн хөтөлбөрт дүн шинжилгээ хийсэн. Судалгааны үр дүнд үндэслэн хууль сахиулах боловсролыг хөгжүүлэх, мэргэшсэн хүний нөөцийг бэлтгэхэд дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор “Гэмт хэрэг судлал”, “Цагдаа судлал”-ын бакалавр, магистр, докторын сургалтын хөтөлбөрийг иргэний их, дээд сургуулиудад хэрэгжүүлэх боломжтой бөгөөд олон талын ач холбогдолтой гэж дүгнээд, тодорхой санал дэвшүүлсэн болно.
Их дээд сургууль, Хууль сахиулах боловсрол, Гэмт хэрэг судлал, Цагдаа судлал, Сургалтын хөтөлбөр, хууль сахиулагч.
ДААТГАЛЫН ГЭРЭЭНИЙ ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТЫН ЗАРИМ АСУУДАЛ
Даатгалын гэрээний эрх зүйн харилцааны онцлогийг түүний ойлголт, мөн чанар, зохицуулалтын хүрээнд, Тухайлан Япон улсын даатгалын гэрээний эрх зүйн зохицуулалтын онцлог, түүний хэрэгжилт, тулгамдаж буй зарим асуудлыг судлах зорилготой. Даатгалын гэрээ нь эрсдэлийг хуваалцах, санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах үндсэн үүрэгтэй бөгөөд иргэний эрх зүйн зарчмуудтай нягт уялддаг. Япон улсын Даатгалын тухай хуульд даатгалын гэрээг тодорхойлохдоо харилцан туслах гэрээтэй төстэй байдлаар авч үздэг. Энэ нь даатгуулагч тодорхой хэмжээний хураамж төлөх, даатгагч хохирол учирсан тохиолдолд нөхөн төлбөр олгох үүрэг хүлээдэг зарчмаар зохицуулагддаг. Даатгалын эрх зүйн зохицуулалтад орлого, зарлагын тэнцвэр, эрсдэл-хураамжийн зохистой харьцаа зэрэг санхүүгийн үндсэн зарчмууд чухал байр суурь эзэлдэг. Уг судалгааны ажил нь Япон улсын даатгалын гэрээний эрх зүйн зохицуулалтыг танин мэдэх замаар Монгол улсын Иргэний хууль дахь даатгалын гэрээг илүү боловсронгуй болох арга замыг эрэлхийлж, даатгалын гэрээний ач холбогдлыг танин мэднэ.
Даатгал, даатгалын гэрээ, эрсдэл, зарчим
ГАЗАР ХӨДЛӨЛТИЙН ГАМШГААС ХАМГААЛАХ ТӨЛӨВЛӨГӨӨНД ХИЙСЭН ШИНЖИЛГЭЭ
Гамшгаас хамгаалах төлөвлөгөөний өнөөгийн байдлаар гамшгийн нөхцөл байдал, тэр тусмаа газар хөдлөлтийн гамшгийн үед иргэдийн эрүүл мэнд, амь нас, эд хөрөнгийг аврах, гамшгаас хамгаалах үйл ажиллагааг үр дүнтэй зохион байгуулах үндэс бол харилцан ажиллагааг зөв оновчтой зохион байгуулснаар хэмжигдэнэ. Ялангуяа гамшгийн хор уршгийг арилгах, хойшлуулшгүй сэргээн босгох ажиллагааг явуулах үед бусад хүч хэрэгслийг татан оролцуулах, тэднийг хэн удирдах, хаана байрлуулах, мэдээлэл хэрхэн дамжуулах гэх мэт харилцан ажиллагааны олон асуудлууд үүсэх бөгөөд эдгээрийг зөв оновчтой төлөвлөж харилцан ажиллагааг амжилттай зохион байгуулснаар хүч хэрэгслийг шуурхай хуваарилах, цаг хугацаа хэмнэх, хор уршгийг богино хугацаанд арилгах, хохирол багатайгаар даван туулах ач холбогдолтой билээ. Энэхүү илтгэлээр гамшгаас хамгаалах төлөвлөгөөний түүхэн хөгжил, эрх зүйн баримт бичиг, гамшгаас хамгаалах үйл ажиллагааны үе шат, гамшгаас хамгаалах төлөвлөгөөний боловсруулалт болон Олон улсын туршлагыг харьцуулан судалж үзэхэд манай улсын гамшгаас хамгаалах төлөвлөгөө боловсруулах заавар, загвар нь хэрэглэхэд хялбар ойлгомжтой байгаа бөгөөд энэхүү төлөвлөгөө нь бүх шатанд цаас төдий хэрэгжилт хангалтгүй гэсэн ойлголт төрж байна. Мөн гамшгийн өмнөх үе шатанд бэлэн байдлыг хангах үйл ажиллагааны хүрээнд бүх шатны гамшгаас хамгаалах алба, мэргэжлийн ангиуд бэлэн байдлыг хангах, эрсдэлийг бууруулах арга хэмжээ тусгасан ч санхүүгийн асуудал тулгарч байгаа нь ихээхэн сөргөөр нөлөөлж байна. Иймд Олон улсын туршлага сургамжид үндэслэн гамшгаас хамгаалах төлөвлөгөөний оролцооны зарчмыг баримтлан гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, бэлэн байдлыг хангах, эрсдэлийг бууруулах төлөвлөлтийг тухайн орон нутгийн гамшгийн эрсдэлийн үнэлгээнд суурилсан оновчтой боловсруулахад үр дүнтэй төлөвлөгөө болно гэж үзэж байна.
Төлөвлөгөө, байгууллага, гамшгаас хамгаалах алба, мэргэжлийн анги
ДОРНОД АЙМАГТ 2021-2022 ОНД БҮРТГЭГДСЭН ҮХРИЙН АРЬС ТОВРУУТАХ ӨВЧНИЙГ СУДАЛСАН ДҮН
Үхрийн арьс товруутах өвчин нь Capripoxvirus-ын төрөлд хамаарах ДНХ агуулсан вирусээр үүсгэгддэг. Сүүлийн жилүүдэд Зүүн Өмнөд Азийн улс орнуудад эрчимтэй тархаж байна. Манай улсад 2021 онд Зүүн бүсийн 3 аймагт уг өвчин анх бүртгэгдсэн. 2021-2022 онд нийт 4899 үхэр 6-11 дүгээр сард өвчлөл бүртгэгдсэнээс 3730 (76.1%) үхэр 7-8 дугаар сард өвчилсөн байна. Үхрийн арьс товруутах өвчин (ҮАТӨ)-ний дайралтын түвшин (өрх) дундаж 8.2% байна. Бидний судалгаагаар уг өвчинд гадна худаг, горхи, нуур цөөрмөөс усалдаг мал илүү ихээр өвчилж байгаа нь бусад улсад хийсэн зарим судалгааны дүнтэй адил байна. Газар зүйн байршлаар эрсдэлийг тооцоход Дорнод аймгийн хойд хэсгээр буюу Баяндун, Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Сэргэлэн, Гурванзагал сумын нутгаар өндөр эрсдэлтэй байна. Түүнчлэн уг өвчин нь зун, намрын улиралд ялаа, шумуулын нислэгийн үетэй давхцан дэгдэж байгаа нь халдварын тархалт нисдэг төрлийн шавжаар дамждаг гэсэн таамаглалыг дэвшүүлж, тоон болон чанарын судалгаанд тулгуурлан үр дүнг боловсрууллаа.
Үхрийн арьс товруутах, аймгууд, шинж тэмдэг, эрсдэлт хүчин зүйлс
ЗУДЫН ЭРСДЭЛИЙГ БУУРУУЛАХ АРГА ХЭМЖЭЭНИЙ ЗАРИМ АСУУДАЛ, ШИЙДЭЛ
Цаг агаар, ур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалан байгалийн гамшгийн аюулт үзэгдлийн тоо, давтамж, хамрах хүрээ, хохирол нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан гамшгийн эрсдэлийг бууруулах, аюул, эмзэг байдал, өртөнги, чадавхыг урьдчилан тооцоолох, цаашид сөрөн тэсвэрлэх чадавхтай нийгмийг бий болгох нь өнөөдөр бидний тулгамдсан асуудлын нэг болоод байгаа билээ. Монголын Улсын байгалийн аюулт үзэгдлийн нэг бол зуд бөгөөд манай орны хөдөө аж ахуйн болон мал аж ахуйн салбарт үзүүлж байгаа хохирол, хүн амын эрүүл мэнд, ядуурал, ажилгүйдэл зэрэг сөрөг нөлөөлөл ихтэй гамшигт үзэгдэл юм. Иймд зудын эрдэлийн менежментийн онол, зудын эрсдэлийн үнэлгээн дээр тулгуурлан зудын эрсдэлийг бууруулах арга хэмжээг тодорхойлж, түүнийг оновчтой болгох шийдэл гаргах зорилгоор эрсдэлийг бууруулах арга хэмжээний чиглэл, төлөвлөлтийн талаар загвар боловсруулан нэвтрүүлэх зорилго дэвшүүлэн энэхүү өгүүллийг бичлээ.
Гамшгийн эрсдэл, зудын эрсдэл, эрсдэлийн менежмент, уур амьсгалын өөрчлөлт.
ШҮҮХИЙН ШИЙДВЭР ГҮЙЦЭТГЭХ БАЙГУУЛЛАГЫН ХҮНИЙ НӨӨЦИЙН ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ, ХӨГЖЛИЙН ЧИГ ХАНДЛАГА
Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагын соёл, үнэт зүйлийг хүний нөөцийн асуудалтай холбон үзэж алба хаагчийн эрүүл мэнд буюу ажил мэргэжлээс шалтгаалах өвчлөл, сэтгэл зүйн байдал буюу ажлаас халшрах хам шинжийг судлан хүний нөөцийн менежментэд анхаарах асуудлыг судалгаанд үндэслэн дүгнэлт, санал дэвшүүллээ.
Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллага, алба хаагч, ажлаас халшрах хам шинж, хүний нөөцийн менежмент, мэргэжлээс шалтгаалах өвчлөл
ЦЭРГИЙН ӨНГӨЛӨН ДАЛДЛАЛТЫН ХУВЦАСНЫ ТҮҮХ, ЗОРИУЛАЛТ, ХӨГЖЛИЙН ЧИГ ХАНДЛАГА
Өнгөлөн далдлалтын хувцас (camouflage uniform) нь зэвсэгт хүчний байлдааны ажиллагаанд цэргийн алба хаагчдын илрэх магадлалыг бууруулах, орчиндоо зохицох чадварыг нэмэгдүүлэх стратегийн ач холбогдолтой. Өнгөлөн далдлалт нь зөвхөн хувцасны загвар төдийгүй материал, өнгөний палитр, орчны геометр хэлбэртэй зохицох зарчим, технологийн дэвшил зэрэг олон хүчин зүйлийн нөлөөлд хөгжиж ирсэн түүхэн уламжлалтай. Энэ өгүүллийн зорилго нь өнгөлөн далдлалтын хувцасны түүх, хөгжлийн үе шат, технологийн шинэчлэл, орчин үеийн хандлагын тарлаар өгүүлэхэд оршино.
Өнгөлөн далдлалт, өнгөлөн далдлалтын хувцас, хэвлэмэл өнгөлөн далдлалтын төрөл, өнгөлөн далдлалтын хувцасны үүсэл, хөгжил, түүхэн уламжлал
ХИЛИЙН БООМТОД ОНЦГОЙ НӨХЦӨЛ БАЙДАЛ ҮҮССЭН ҮЕИЙН ХАРИЛЦАН АЖИЛЛАГАА
Хилийн боомт нь улсын хилээр зорчигч, тээврийн хэрэгсэл, бараа бүтээгдэхүүний урсгалыг зохицуулах үндсэн үүрэгтэй бөгөөд үндэсний аюулгүй байдлыг хангах стратегийн чухал цэг юм. Гэвч дэлхий дахинд геополитикийн нөхцөл байдал өөрчлөгдөж, хил дамнасан гэмт хэрэг, хууль бус наймаа, халдварт өвчин зэрэг аюул нэмэгдэхийн хэрээр хилийн боомтын аюулгүй байдалд сөрөг нөлөөлөх хүчин зүйлс улам бүр олон төрлөөр илэрч байна. Судалгаанд хилийн боомтод онцгой нөхцөл байдал үүсэхэд нөлөөлөх гадаад болон дотоод хүчин зүйлсийг шинжилж, төрийн байгууллагуудын харилцан ажиллагаа, хуулийн зохицуулалтын ач холбогдлыг тодорхойлсон болно. Үр дүнд нь хилийн боомтын аюулгүй байдлыг хангахын тулд эрх зүйн уялдаа холбоог сайжруулах, байгууллагуудын харилцан ажиллагааг эрчимжүүлэх шаардлагатай болох нь харагдаж байна.
Хилийн боомт, боомт аюулгүй байдал, онцгой нөхцөл байдал, харилцан ажиллагаа
ХИЛИЙН БООМТЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ЭДИЙН ЗАСАГ ДАХЬ НӨЛӨӨЛЛИЙН СУДАЛГАА
Монгол Улсын Хил хамгаалах байгууллага хилийн аюулгүй байдлыг хангах тусгайлсан чиг үүргээ хил залгаа улсуудтай харилцан итгэлцэл, хамтын ажиллагаанд тулгуурласан энхийг сахих, энх тайванч байдлаар зэрэгцэн орших зарчмыг хүндэтгэн хэрэгжүүлэх чиглэлийг «Монгол Улсын төрөөс хилийн талаар баримтлах бодлого»-оор тодорхойлсон бөгөөд үйл ажиллагаандаа олон улсын хэмжээнд тавигдаж буй бүхий л шаардлагыг хангах хэрэгцээг бий болгож байна. Монгол Улсын Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй “Алсын хараа-2050” урт хугацааны хөгжлийн бодлогод Шинэ сэргэлтийн бодлогыг хэрэгжүүлэхээр тусгасан. Шинэ сэргэлтийн бодлогын онцлог нь бизнесийн үйл ажиллагаанд төрийн оролцоог багасгаж, төр болон хувийн хэвшлийн түншлэлийг хөгжүүлж, хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжүүдийн санаачилга, ур чадвар, туршлагыг Монгол Улсын хөгжлийн цөм хэмээн үзэж буй явдал юм. Шинэ сэргэлтийн бодлогын 6 хүчин зүйлийн нэг болох Боомтын сэргэлтийн бодлогын үндсэн зорилго нь боомтоор дамжин хийгдэх худалдааг дэмжих, хөнгөвчлөх, бизнес эрхэлж буй иргэд, аж ахуйн нэгжүүдийн ашиг орлогыг нэмэгдүүлэхэд чиглэж байгаа. Мөн олон улсын худалдааны нэвтрүүлэлт, түгээлт, тээвэр зохицуулалт, логистикын талаарх дотоодын дүрэм журам, стандартыг зохицуулах шаардлага урган гарч байна. Энэхүү ажлаар хилийн боомтоор нэвтэрсэн тээврийн хэрэгслийн тоо, гадаад худалдааны орлого, экспорт, импортын бүтээгдэхүүний хэмжээг сүүлийн 10 жилийн статистик мэдээлэлд үндэслэн хамаарлыг тогтоох корреляц, регрессийн шинжилгээ хийж, хилийн боомтоор нэвтрэх тээврийн хэрэгслийн тоог нэмэгдүүлэхэд эдийн засгийн өсөлтөд эерэгээр нөлөөлж болохыг тодорхойлов.
Хил судлалын онол, арга зүй, хилийн боомтын үйл ажиллагаа, эдийн засаг, дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, экспорт, импорт
БҮС НУТАГ ТҮҮНИЙ ХИЛИЙН АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ БА ОПЕРАТИВЫН БАЙГУУЛАМЖ
Бүс нутаг түүний хилийн аюулгүй байдал нь дэлхий дахинд бүс нутаг, улсын хил гэдэг ойлголтыг тусгаар тогтнолын баталгаа, газар нутгийн хаяа хязгаарыг тодорхойлогч гэж үздэг бол, бүс нутагт гарах өөрчлөлт, хилийн аюулгүй байдалд нөлөөлөх хүчин зүйл, хилийн аюулгүй байдлыг хангах, улсын хилийг хамгаалах, хил хамгаалалтын оперативын байгууламжийг нэмэгдүүлэх, зэрэг асуудлуудын талаарх судалгааны үр дүнг танилцуулахыг зорилоо.
Бүс нутаг, хилийн аюулгүй байдал, оператив, байгууламж, тусгаар тогтнол, улсын хил.
УЛСЫН ОНЦ ЧУХАЛ ОБЪЕКТЫГ ХАМГААЛЖ ИРСЭН ТҮҮХЭН УЛАМЖЛАЛ, УЛСЫН ОНЦ ЧУХАЛ ОБЪЕКТЫН НЭРШЛИЙН ТУХАЙ
Улс орны тусгаар тогтнол, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн, улсын хилийн халдашгүй дархан байдалд ямар нэгэн халдлага, түрэмгийлэл бий болох, терроризм гарах орчин нөхцөл бүрдэхээс урьдчилан сэргийлэх талаар Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах тусгайлсан чиг үүрэг бүхий байгууллагууд байнга анхаарч ажиллаж байна. Дэлхийн улс орны цэрэг, улс төр, нийгэм эдийн засгийн байдал улам бүр даяаршин үйлдвэр, техник технологийн өндөр хөгжил дэвшилд хүрч байгаа өнөө үед өөрийн эх орны тусгаар тогтнол, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдалд шинэ агуулга, өвөрмөц байдлаар хандах зайлшгүй шаардлага тавигдах болсон бөгөөд Дотоодын цэргийн байгууллага нь Төр засаг, яам, командлалаас даалгасан үүргүүдийг түүхэн хөгжлийнхөө он жилүүдэд “Онц чухал объект”-д хамаарах ямар ямар объектуудыг хамгаалж ирсэн түүхэн уламжлал нь Цэрэг, армийг цомхотгох ажлын хүрээнд Дотоод явдлын яамны сайдын 1953 оны 6 дугаар сарын 19-ны өдрийн тушаалаар “Тусгай хороо”-г “Тусгай батальон”, “Хуяглан хамгаалах хороо-“г, “Харуул хамгаалалтын тусгай хороо” болгон тус тус өөрчлөн зохион байгуулж дотоодын цэргийн хамгаалалтад байгаа объектуудыг “Улсын онц чухал объектууд”, “Гарнизоны объектууд”, ”Гарнизоны хуяглан хамгаалах объектууд”-гэж ангилж, зөвхөн улсын онц чухал объектуудын хамгаалалтыг тусгай батальонд хариуцуулж байжээ. Улсын онц чухал объект гэсэн нэр томьёо хэдий үеэс эхэлж хэрэглэгдэн алба ажиллагаанд нэрлэгдэн хэрэглэгдэж ирснийг судлан үзлээ.
Улсын онц чухал объект, Дотоодын цэрэг, түүхэн уламжлал, хамгаалалт
МОНГОЛ УЛС ДАХЬ ЦАХИМ ХЭРЭГСЭЛ АШИГЛАЖ ҮЙЛДСЭН ХҮН ХУДАЛДААЛАХ ГЭМТ ХЭРГИЙН НӨХЦӨЛ БАЙДАЛ, ЧИГ ХАНДЛАГА
Цахим шилжилтийн эрин үед гэмт хэргийн “ертөнц” ч техник, технологитой илүү салшгүй холбоотой болж, хүн худалдаалах гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлүүд интернэт платформ, нийгмийн сүлжээгээр өргөн тархаж байна. Тодруулбал, сүүлийн жилүүдэд мэдээлэл, харилцаа холбооны технологийн хурдацтай хөгжил нь хүн худалдаалах гэмт хэргийн динамик, бүтэц, үйлдлийн арга хэлбэрт гүнзгий нөлөө үзүүлж байна. Цахим орчин, цахим хэрэгсэл, мэдээлэл, харилцаа холбооны технологийн дэвшилтэт тал нь гэмт этгээдүүдэд хохирогчийг элсүүлэх, албадлагаар ажиллуулах, мөлжих болон тэдгээрийн үүсгэсэн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг сурталчлах, худалдаалах зэрэг гэмт хэргийн бүхий л үе шатанд ашиглах боломжийг олгож байна. Мөн олсон хууль бус орлогыг санхүүгийн системээр дамжуулан халхавчлах, далдлахад цахим технологийн тусгай аргуудыг ашиглаж буй нь мөрдөн шалгах, гэмт хэргийг нотлох, яллах ажиллагааг нарийн, төвөгтэй болгож байна. Энэхүү өгүүлэлд цахим хэрэгсэл ашиглаж үйлдэгдсэн хүн худалдаалах гэмт хэрэг, мөн түүнтэй ижил төстэй гэмт явдлын чиг хандлагыг тодорхойлохыг зорьсон.
Хүн худалдаалах гэмт хэрэг, цахим орчин, цахим хэрэгсэл, гэмт хэрэг, бэлгийн мөлжлөг.
КИБЕР ОРЧИНД ТЕЛЕГРАМ ПЛАТФОРМ АШИГЛАН ҮЙЛДЭЖ БУЙ ЗАЛИЛАХ ГЭМТ ХЭРГИЙН НӨХЦӨЛ БАЙДАЛ
Дэлхий дахинд орчин үеийн техник, технологи хөгжиж, нийгмийн бүхий л харилцаа цахим хэлбэрт шилжихийн хэрээр хүн төрөлхтөний цахим орчны хэрэглээ өсөн нэмэгдэж нийгэмд хөгжлийн шинэ боломж олгохын зэрэгцээ сөрөг үзэгдлүүдийг ч дагуулсаар байна. Үүний нэг илрэл нь кибер орчин ашиглан үйлдэгдэж буй гэмт хэрэг юм. Кибер орчин ашиглан үйлдэгдэж буй гэмт хэрэг нь зах хязгааргүй интернэт орчноор дамжин үйлдэгддэг тул манай улсад мөн адил тус төрлийн гэмт хэрэг ихээр үйлдэгдэж, маш эрчимтэй хувьсан өөрчлөгдөж, шинэ үйлдлийн аргууд тогтмол илэрч байгаа билээ. Сүүлийн үед Монгол улсад “Телеграм” платформ ашиглан үйлдэгдэж буй залилах гэмт хэрэг шинээр бий болж тус хэргийн гаралт эрс нэмэгдэж байгаа тул тус хэргийн шалтгаан нөхцлийг олж тогтоох, илрүүлэх, тэмцэх арга замыг эрэлхийлж дүн шинжилгээ хийж, санал дэвшүүлэх зорилгоор тухайн сэдвийг сонгосон нь уг сэдвийг судлах үндэслэл болно. Эл судалгааны ажлыг шинжлэх ухааны судалгааны аргын нэг болох тоон судалгааны аргыг ашиглаж, тэр дундаа статистикийн арга, индукцийн арга зэргийг ашиглаж хийсэн болно. Судалгааны арга зүйн зарчмын хувьд бодитой хандах, тогтвортой байх, зохистой байх зарчмыг баримталсан. Кибер гэмт хэрэг буюу цахим орчинд цахим хэрэгсэл ашиглан үйлдэгдэж буй гэмт хэргийн мөн чанар, ойлголт, өнөөгийн байдлын талаар эрдэм шинжилгээний цөөнгүй өгүүлэл нийтлэгдсэн. Тухайлбал, Л.Галбаатар "Кибер гэмт хэргийг шүүхэд хянан шийдвэрлэх нь" ном, Д.Булган "Кибер гэмт хэргийн мөн чанар, түүний шинжийг тодорхойлох нь", Б.Өнөрмаа "Цахим хэрэгсэл ашиглан үйлдэгдэж буй гэмт хэргийн шалтгаан нөхцөл, эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох шаардлага", Г.Мөнгөншагай "Цахим гэмт хэрэгтэй тэмцэж буй өнөөгийн байдал, эрх зүйн зохицуулалт", Д.Сумьяацэрэн "Монгол Улс дахь кибер гэмт хэргийн өнөөгийн байдал, дүгнэлт, санал", Б.Цэцэгмаа “Цахим гэмт хэрэгтэй тэмцэж буй өнөөгийн байдал, эрх зүйн зохицуулалт" зэрэг нэг сэдэвт бүтээлүүд гарч байсан байна. Харин “Телеграм” платформ ашиглан үйлдэгдэж буй залилах гэмт хэргийн үйлдлийн арга, шалтгаан нөхцлийг урьд өмнө нь судалж байгаагүй тул энэхүү судалгааг хийснээр судалгааны үр дүнд үндэслэн практикт тухайн гэмт хэрэг үйлдэгдэхээс урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх, таслан зосгоох арга замыг тодорхойлох ач холбогдолтой, цаг үеэ олсон шинэлэг судалгаа болсон.
Телеграм платформ, кибер орчин, залилах гэмт хэрэг, дүн шинжилгээ.
МОНГОЛ УЛСЫН ГҮЙЦЭТГЭХ АЖЛЫН ТУХАЙ ХУУЛИЙГ ЗАРИМ УЛСЫН ИЖИЛ ТӨСТЭЙ ХУУЛЬТАЙ ХАРЬЦУУЛСАН ҮР ДҮН
Монгол Улсын Гүйцэтгэх ажлын тухай хуулийг олон улсын жишигт ойртуулахын тулд хүний эрхийг хамгаалах, ил тод байдлыг хангах, технологийн зохицуулалтыг хөгжүүлэх, хяналтын тогтолцоог сайжруулах, болон олон улсын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхэд анхаарах нь чухал. Энэ нь Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдал, иргэдийн эрхийг хамгаалахад үр дүнтэй, олон улсын түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн хууль эрх зүйн тогтолцоо бий болгох нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
Монгол Улс, Гүйцэтгэх ажлын тухай хууль, хүний эрх, ил тод байдал, технологийн зохицуулалт, хяналтын тогтолцоо, олон улсын хамтын ажиллагаа, үндэсний аюулгүй байдал, хууль эрх зүйн тогтолцоо.
ЗАЛГАМЖ ҮЕИЙГ СУРГАН ДАДЛАГАЖУУЛАХАД УДИРДАХ БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ МАНЛАЙЛАЛ
Орчин үеийн Төрийн цэргийн болон хууль сахиулах байгууллагын хөгжлийн гол үндэс нь хүний нөөцийн тогтвортой хөгжил, алба хаагчдыг төлөвшүүлэх, сурган дадлагажуулах явдал юм. Алба хаагчдыг сурган дадлагажуулах, залгамж үеийг бэлтгэх үйл явц нь зөвхөн тухайн ажилтны мэргэжлийн чадавхыг дээшлүүлэхээс гадна байгууллагын соёлыг төлөвшүүлэх, ирээдүйн манлайлагчдыг бэлтгэх чухал ач холбогдолтой юм. Удирдах бүрэлдэхүүн бол байгууллагын туршлага, манлайлал, ѐс зүй, үнэт зүйл, уламжлалыг залуу үедээ өвлүүлэх гол гүүр юм. Энэхүү илтгэлээр гадаадын зарим орны туршлагыг харьцуулан судалж, боломжит хувилбаруудыг санал болгохыг зорилоо.
Байгууллагын хөгжил, удирдах албан тушаалтан, туршлагатай алба хаагч, сурган дадлагажуулах, залгамж үеийг бэлдэх.
ХУУЛЬ САХИУЛАХ САЛБАРЫН УДИРДЛАГЫН ШИЙДВЭР ГАРГАЛТАД ХИЙМЭЛ ОЮУН НӨЛӨӨЛӨХ НЬ
Хууль сахиулах байгууллагад хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх, нийтийн хэв журам хамгаалах, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах, гэмт хэрэгтэй тэмцэх, иргэн, хуулийн этгээдийн эрхийг хамгаалах үүднээс тодорхой шийдвэрүүдийг гаргах хэрэгцээ, шаардлага алхам тутамдаа тулгарсаар ирсэн. Эдгээр салбарын өдөр тутмын үйл ажиллагаанд хиймэл оюун ухаан, дижитал программууд нэвтэрч эхэлснээр удирдлагын шийдвэрт тодорхой нөлөөг үзүүлж эхэллээ. Хамгийн гол нь бодит байдлыг үнэлсэн, тодорхой шинжлэх ухаанд суурилсан, богино хугацаанаас илүү урт хугацааны явцад үр дүнтэй байж болох шийдвэр гаргаж чадаж байгаа эсэх судлаачдийн анхаарлыг татсан хэвээр байна. Шинэчлэлтэд бид дасан зохицож ирээдүйн үйл ажиллагааг хэрхэн уялдуулж, цаашдын стратеги, хөгжлийн загварчлалыг боловсруулж, тодорхой алхмуудыг хийх шаардлагатай нөхцөл байдал үүссэнийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Иймд бусад улс орны хууль сахиулах байгууллага үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлээд буй санал санаачилгаас Монгол Улсын хэмжээнд нийтлэг байдлаар хэрэгжүүлж болох хамгийн тохиромжтой хувилбараар санал дэвшүүлэхийг зорилоо.
Хууль сахиулагч, шийдвэр гаргалт, судалгаанд суурилсан шийдвэр гаргалт, төрийн тусгай албаны шийдвэр гаргалт, асуудлыг таамаглах дүн шинжилгээний арга зүй, мэдээлэлд суурилсан стратеги.
ТӨГСӨГЧДИЙН СЭТГЭЛ ХАНАМЖИД ТУЛГУУРЛАСАН ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН ЧАНАРЫН ҮНЭЛГЭЭНИЙ СУДАЛГАА
Бидний судалгааны ажлын зорилго нь Монгол Улсын их, дээд сургуулиудын сургалтын чанарт нөлөөлж буй нөлөөллийг шинжлэхийг зорьсон. Судалгаанд хувийн их дээд сургуулиудын төгсөгчид оролцсон ба тэдний үнэлгээг харьцуулж, цаашид хэрхэн сайжруулах боломж байгааг эрэлхийлсэн. Судалгаанд SMART PLS-3.0 программ ашиглан өгөгдлийг боловсруулж, үр дүнг тооцоолон гаргасан.
дээд боловсрол, төгсөгчдийн үнэлгээ, сургалтын чанар
ТӨРИЙН ЦЭРГИЙН БАЙГУУЛЛАГУУДЫН АХЛАГЧ БЭЛТГЭЖ ИРСЭН СУРГАЛТЫН ТОГТОЛЦОО, БУСАД УЛСАД АХЛАГЧ БЭЛТГЭЖ БУЙ ТУРШЛАГА
Төрийн цэргийн байгууллагуудын мэргэжлийн ахлагч нар , байнгын бүрэлдэхүүний 70 гаруй хувийг эзэлж мэргэжил, ур чадвар, боловсрол, нийгмийн байдал нь аливаа аюултай тэмцэх үндэсний аюулгүй байдлын чадамжийн чухал үзүүлэлт болдог. Иймээс ахлагч нарын боловсрол мэргэжлийн асуудлыг судалж цаашид ахлагчийн албаны мэргэжил дээшлүүлэх сургалтын тогтолцоог судалж санал дэвшүүлэх.
Ахлагч нарын боловсрол, мэргэжил, сургалт
ХИЛИЙН АЛБАНЫ МЭРГЭЖИЛ ЭЗЭМШҮҮЛЭХ ЭРХЗҮЙН БАРИМТ БИЧГИЙН ХЭРЭГЖИЛТЭД ХИЙСЭН ШИНЖИЛГЭЭ
Улсын хил хамгаалах үйл ажиллагаа нь үндэсний аюулгүй байдлын бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд тус үйл ажиллагааны үр нөлөөтэй байдлыг хангахын тулд мэргэжлийн өндөр ёс зүйтэй, эх оронч хүмүүжилтэй боловсон хүчнийг бэлтгэх асуудал онцгой ач холбогдолтой юм. Хилийн албаны мэргэжил эзэмшүүлэх үйл ажиллагаа нь зөвхөн боловсролын салбарт хамаарах асуудал биш бөгөөд батлан хамгаалах, хууль сахиулах, аюулгүй байдлын бодлого, эрх зүйн зохицуулалттай нягт уялдаа холбоотой цогц үйл ажиллагаа юм. Энэхүү үйл ажиллагаа нь улсын хил хамгаалах байгууллагын бүтцийн онцлог, үүрэг чиглэл, хүний нөөцийн бодлоготой уялдах бөгөөд түүнийг эрх зүйн хувьд оновчтой зохицуулах нь хил хамгаалах үйл ажиллагааны үр ашиг, бие даасан чадамжид шууд нөлөөлнө. Хууль, эрх зүйн зохицуулалт нь хилийн албаны мэргэжил эзэмшүүлэх хөтөлбөрийн зорилго, агуулга, сургалтын үр дүнг тодорхойлох суурь баримт бичиг болдог тул эдгээр баримт бичгийн хэрэгжилтийн түвшин нь боловсон хүчний чанарыг тодорхойлох гол үзүүлэлт гэж үзэж болно. Иймд энэхүү судалгааны зорилго нь хилийн албаны мэргэжилтэн бэлтгэхтэй холбоотой хууль, эрх зүйн баримт бичгүүдийн хэрэгжилтийн бодит байдалд судалгаа, шинжилгээ хийх, тэдгээрийн уялдаа, үр нөлөөг үнэлэх, хэрэгжилтийн явцад үүсэж буй зөрчил, хүндрэл, сул талуудыг тодорхойлох, улмаар бодлогын түвшинд шаардлагатай сайжруулалтын чиглэл, арга замыг санал болгоход оршино. Судалгааны ажлын үр дүнгээр хилийн албаны мэргэжил эзэмшүүлэх үйл ажиллагааны эрх зүйн орчны бодит хэрэгжилт, түүний оновчтой байдлыг үнэлэх замаар боловсролын чанар, мэргэжлийн чадамжийг дээшлүүлэхэд шаардлагатай эрх зүйн шинэчлэлийн чиг хандлагыг тодорхойлох боломж бүрдэнэ.
Хилийн албаны мэргэжил, эрх зүйн зохицуулалт.
МОНГОЛ УЛСЫН ДОНОРЫН ТУХАЙ ХУУЛИЙН ХЭРЭГЖИЛТ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ ЗАРИМ АСУУДАЛ
Монгол улсад эрхтэн шилжүүлэн суулгах тусламж үйлчилгээ 1996 онд эхэлсэн гэж үздэг бөгөөд 2024 оны байдлаар нийт 994 тохиолдолд эрхтэн, эд, эс шилжүүлэн суулгах мэс заслын тусламж, үйлчилгээг үзүүлсэн байна. Үүнээс 85.7 хувийг эрхтэн шилжүүлэх, 3.6 хувь нь ясны чөмөг, үүдэл эс шилжүүлэн суулгах эмчилгээ, 10.7 хувьд нь нүдний эвэрлэг болон шөрмөс шилжүүлэн суулгах мэс заслын тусламж үйлчилгээ эзэлсэн байна. Эрхтэн шилжүүлэн суулгах тусламж үйлчилгээг хөгжихийн зэрэгцээ хууль, эрх зүйн зохицуулалт, менежментийн асуудлыг сайтар судлан, шаардлагатай өөрчлөлт, шинэчлэлтийг хийх ёстой. Монгол Улсын Донорын тухай хууль анх 2000 онд батлагдан 2012 болон 2018 онд шинэчлэгдэн батлагдаж, 2022 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан. Энэхүү хуульд удаа дараа өөрчлөлт хийгдсэнээр амьд донороо хамгаалж, амьгүй донорыг дэмжих, удирдлага зохион байгуулалтыг оновчтой болгох чиглэлийг баримталсан байна. Манай улсад хүчин төгөлдөр хэрэгжиж буй Донорын тухай хуулийн хувьд нэршлээс эхлэн өөрчлөх болон тусламж үйлчилгээг зохицуулж буй тодорхой заалтуудад өөрчлөлт оруулах нэн шаардлагатай харагдаж байна. Учир нь хуулийн хэрэгжилт, тулгамдсан асуудлыг судалж, эрхтэн шилжүүлэн суулгах эмчилгээнд хамрагдсан донор, реципиентийн нийгмийн хамгаалал, амьд донорыг хамгаалах, амьгүй донорын хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, иргэд олон нийт төдийгүй эмнэлгийн мэргэжилтнүүдийн мэдлэг, мэдээллийг нэмэгдүүлэх ёстой. Монгол улсад ДЭМБ, “Дэлхийн эрхтэн шилжүүлэх холбоо” болон улс оронд мөрдөж буй хууль дүрэм, зааврын дагуу эд, эрхтэн шилжүүлэн суулгах эмчилгээг хийж байгаа хэдий ч тулгамдсан асуудал ихээхэн гарч байгаа бөгөөд холбогдох хууль эрх зүйн актуудын зарим заалтуудыг өөрчлөх болон тухайн сэдвийг цогцоор нь судалсан анагаах ухаан, хуулийн чиглэлийн дорвитой судалгааны ажил хийгдээгүй байгаа нь бидний судалгааны үндэслэл болсон.
Донор, хууль, эрхтэн, шилжүүлэн суулгах, амьд донор, амьгүй донор, хүний эрх;
ПАТЕНТЫН ЭРХ ЗҮЙ: МЭДҮҮЛЭГ ГАРГАГЧ ОНЦГОЙ ЭРХТЭЙ ЮУ?
Патентын эрх зүйд патентаар хамгаалагдсан шинэ бүтээлийг өмчлөх онцгой эрх патент эзэмшигчид хадгалагддаг. Мэдүүлгийн шатанд хэвлэгдсэн шинэ бүтээлийг түр хамгаалалтад авч, мэдүүлэг гаргагчийн эрхийг хамгаалах нэг онцлог зохицуулалт 2021 оны 5 дугаар сарын 9-ны өдөр шинэчлэн батлагдсан Патентын хуульд шинээр оржээ. Тус хуулийн 24 дүгээр зүйлийн 8 дахь хэсэгт түр хамгаалах хугацаанд мэдүүлэг гаргагчийн зөвшөөрөлгүйгээр уг шинэ бүтээлийг аливаа хэлбэрээр ашиглахыг хориглох эрхийг мэдүүлэг гаргагчид олгосон эрх зүйн шинэ зохицуулалт үйлчилж байна. Энэ заалтын дагуу патент олгоогүй, патент олгох эсэх нь тодорхойгүй мэдүүлгийн шатанд хэвлэгдсэн шинэ бүтээлийг түр хамгаалалтад авч, мэдүүлэг гаргагчийн эрхийг хамгаалахаар хуульчилсан нь судалгаа хийх нөхцлийг бүрэлдүүлсэн. Судалгаагаар патентаар олгогдох онцгой эрх эдлэхийн тулд мэдүүлэг гаргагчийн мэдүүлсэн шинэ бүтээл нь патентаар хамгаалагдсан байх, патент эзэмшигч нь патентаар хамгаалагдсан шинэ бүтээлийг өмчлөх онцгой эрхтэй болон тодорхой тохиолдлуудад патент эзэмшигчийн онцгой эрхийг хязгаарладаг болохыг олж тогтоосон бөгөөд үндсэндээ патентын хууль тогтоомж нь мэдүүлэг гаргагчийн эрхийг хамгаалдахад чиглэдэггүй байна. Энэ өгүүлэлд патентын хуулийн үйлчлэлийн хүрээнд мэдүүлэг гаргагчийн эрхийг хамгаалах асуудлыг хуулиар зохицуулсан эсэх, мэдүүлэг гаргагч шинэ бүтээлийн аливаа ашиглалтыг хориглох эрхтэй эсэх болон түр эрхийн зохицуулалтын талаар голчлон судласан. Энэхүү судалгааны хүрээнд патентын хуульд түр эрхийн зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх санал дэвшүүлэхийг зорилоо.
патентын мэдүүлэг гаргагч, патентаар олгогдох эрх, онцгой эрхийн хязгаарлалт, түр эрх, эрх зүйн орчин
СУДЕБНАЯ ЛИНГВИСТИЧЕСКАЯ ЭКСПЕРТИЗА ТЕКСТОВ ЦИФРОВОЙ СРЕДЫ
В последние годы наблюдается рост речевых преступлений в России, что связано с растущей активностью пользователей в цифровом пространстве и особенностями социально-политической обстановки. Увеличение количества социальных сетей и коммуникационных платформ усугубляет проблему, содействуя распространению деструктивного контента. В ответ на это, власти вводят новые ограничения на публичное речевое поведение с целью защиты традиционных ценностей общества. С 2022 года введены законы, включая запрет на пропаганду педофилии и информации, связанной с нетрадиционными сексуальными отношениями среди несовершеннолетних, а также на действия, дискредитирующие Вооруженные Силы Российской Федерации. Для борьбы с речевыми правонарушениями разрабатывается оптимизированная стратегия выявления и пресечения подобных актов, особенно в цифровой сфере. Анализ этих мер и их влияние на общество становятся актуальными темами. Основной целью данных инициатив является создание безопасного информационного пространства, соответствующего новым реалиям и вызовам времени, что, в свою очередь, требует четких механизмов контроля и правоприменения.
судебная лингвистическая экспертиза, информационные материалы в цифровой среде, поликомпонентный текст, дискурс, комплексная экспертиза
Галина Владимировна Макович, Хэнчбиш Туул
ОБЪЕКТЫН ГАЛ ТҮЙМРИЙН АЮУЛААС УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХЭД ИРГЭДИЙН ОРОЛЦООГ НЭМЭГДҮҮЛЭХ НЬ
Орчин үед хүн амын төвлөрөл нэмэгдэж, үйлдвэрлэл үйлчилгээний төрөл олширсонтой холбоотойгоор объектын гал түймрийн эрсдэл өсөж байна. Гал түймрийн аюул нь зөвхөн эдийн засгийн хохирол төдийгүй хүний амь нас, байгаль орчинд ноцтой хохирол учруулдаг. Иймээс гал түймрээс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг үр дүнтэй хэрэгжүүлэхэд төрийн байгууллагын хяналт, мэргэжлийн байгууллагын үйл ажиллагаанаас гадна иргэдийн идэвхтэй оролцоо онцгой ач холбогдолтой юм. Иймд энэхүү судалгаагаар иргэдийн дийлэнх нь галын аюулын талаарх мэдлэг, дадал, хандлага сул байгаагаас урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагаанд хангалттай оролцдоггүй нь тогтоогдсон. Иймээс сургалт сурталчилгааг тогтмол зохион байгуулах, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл болон цахим орчныг ашиглан мэдээлэл түгээх, сайн дурын гал унтраах бүлэг байгуулж дэмжих нь үр дүнтэй арга замуудын нэг юм. Судалгааны үр дүнд иргэдийн оролцоо хангалтгүй байгааг, гол шалтгаан нь мэдлэг дутмаг, сургалт, сурталчилгаа хязгаарлагдмал болохыг тогтоосон. Мөн оролцоог нэмэгдүүлэхэд сургалт, мэдлэг олгох аргачлал, нийтэд ойлгомжтой мэдээлэл түгээх, орон нутгийн зохицуулалт, зохион байгуулалтын механизм нэн чухал болохыг нотлов.
гал түймэр, урьдчилан сэргийлэлт, иргэдийн оролцоо, аюулгүй байдал, нийгмийн хариуцлага
ГАМШГИЙН ЭРСДЭЛИЙН УДИРДЛАГЫН ТОГТОЛЦООНЫ ХАРЬЦУУЛСАН СУДАЛГАА
Аливаа улс орон бусад бүх сегментүүдэд адилхан байдаггүйтэй адил гамшгийн эрсдэлийн удирдлагын тогтолцоо нь өөр өөр байдаг. Энэхүү өгүүлэлдээ гамшгаас хамгаалах үйл ажиллагааны үе шатуудад хэрэгжүүлж байгаа чиг үүргийг харьцуулан судлахдаа дөрвөн өөр орныг сонгон авлаа. Үүнд, Нэгд, улс орны хууль тогтоомж, эрх зүйн зохицуулалтыг хоёрт, зохион байгуулалтын тогтолцоог судалж, улс орон бүр эрсдэлийг бууруулах арга хэмжээг хэрхэн хэрэгжүүлж, тэдгээрт бэлэн байдлыг хэрхэн нэмэгдүүлж байгааг авч үзсэн. Судалгааны явцад улс орон бүр эрсдэлийг бууруулах, урьдчилан сэргийлэх асуудлыг нэгдүгээрт, болзошгүй аюулаас хамгаалагдсан байдлыг бүрдүүлэхийн тулд бэлтгэл бэлэн байдлыг хоёрдугаарт, гамшгийн үед хэрэгжүүлэх хариу арга хэмжээ болон үүрэг хариуцлагын хуваарилалт, хариу арга хэмжээний тэргүүлэх чиглэл, бүх түвшний нөөцийг дайчлах, нүүлгэн шилжүүлэх зэрэг асуудлыг гуравдугаарт, сүүлчийн үе шат бол гамшгийн дараа үүсэх үе шат бөгөөд энэ нь түүнийг арилгах үйл явц буюу хойшлуулшгүй сэргээн босгох арга хэмжээг дөрөвдүгээрт тавьсан байна. Энэхүү өгүүлэлдээ Монгол Улсын гамшгийн эрсдэлийн удирдлагын тогтоолцоог судалж, Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс, Америкийн Нэгдсэн Улс, ОХУ, БНХАУ-ын гамшгийн эрсдэлийн удирдлагын тогтолцоог шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр судалж, дээрх улс орнуудын гамшгийн эрсдэлийн удирдлагын тогтолцооны давуу талыг гаргаж ирэхийг зорьлоо.
гамшгийн эрсдэлийн удирдлага, бууруулах, бэлэн байдал, хариу арга хэмжээ, нөхөн сэргээх
ГАЛ ТҮЙМЭР УНТРААХ, АВРАХ АНГИЙН БАЙРШЛЫН ТӨЛӨВЛӨЛТӨД ХИЙСЭН ШИНЖИЛГЭЭ
Гал түймэр унтраах, аврах ангийг хот, тосгоны ерөнхий төлөвлөгөөнд 10000-аас дээш хүн ам төвлөрсөн суурин газарт гурван километрийн радиуст, эсхүл 4000 хүн ам тутамд гал түймэр унтраах аврах анги, алслагдсан суурин газарт 2000 хүн ам тутамд гал түймэр унтраах аврах анги, эсхүл гал түймэртэй тэмцэх сайн дурын хэсэг үйлчилж байхаар тусгасан байна. (Галын аюулгүй байдлын тухай хууль, 2015) Харин аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн гал унтраах анги (ГУА) нь зайлшгүй шаардлагатай тохиолдолд үйлчлэх хүрээнээс гадагш 150 км хүртэлх алслагдсан зайд байрлах Улсын онц чухал болон галын онц аюултай, галын аюултай 1, 2-р зэрэглэлийн объект, гал тэсвэршилтийн 3-аас дээш зэргийн барилгад гарсан гал түймрийн үед дуудлагаар гарч ажиллана гэж заасан байдаг. (Гал түймэр унтраах, аврах анги, хэсэг, аврах нэгжид тавигдах шаардлага, 2013) Дээрх сэдвийн хүрээнд тоон ба чанарын судалгааны арга ашиглан гамшгаас хамгаалах тухай хууль, галын аюулгүй байдлын тухай хууль тогтоомж, дүрэм, журам, стандартууд болон бодлогын баримт бичигтэй уяалдуулан гал түймэр унтраах, аврах ангийн байршлын төлөвлөлтийн арга зүйн асуудлуудыг судалж, Хөвсгөл аймгийн Мөрөн сумын гал унтраах түймэр унтраах, аврах ангийн байршлын төлөвлөлтын өнөөгийн байдалд шинжилгээ хийхийг зорилоо.
Гал түймэр унтраах, аврах анги, байршил, төлөвлөлт, эрсдэл, стандарт
ЦАГДАН ХОРИХ БАЙРНЫ ХАРУУЛ ХАМГААЛАЛТЫН АЛБА ХААГЧДЫН АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫГ ХАНГАХ АЖИЛЛАГАА
Аюулгүй байдал судлалын шинжлэх ухааны ерөнхий ойлголтыг судлах замаар хувь хүн болон байгууллагын аюулгүй байдлын ойлголтыг тодорхойлж, цагдан хорих байрны аюулгүй байдлыг хангах ажиллагааны зүй тогтол, мөн чанарыг тодорхойлно.
Аюулгүй байдал, алба хаагч, эрсдэл, аюул, урьдчилан сэргийлэх.
ХИЛИЙН БООМТ ДАХЬ ХИЛ ХЯНАЛТЫН БАЙГУУЛЛАГУУДЫН ЭРХ ЗҮЙН ХАРИЛЦАН АЖИЛЛАГААГ САЙЖРУУЛАХ АСУУДАЛ
Хилийн боомт дээр хил хяналтын байгууллагууд болох хилийн цэрэг, гааль-хорио цээрийн алба, болон тагнуул, цагдаа, боомтын захиргаа гээд маш олон байгууллагууд нэг дор хууль тогтоомжоор тодорхойлсон өөр өөрсдийн үндсэн чиг үүргүүдийг гүйцэтгэн ажилладаг. Эдгээр байгууллагуудын өдөр тутмын үйл ажиллагааг “Хилийн боомтод мөрдөх журам” хэмээх бичиг баримтаар зохицуулж, хилийн боомтын дарга хэрэгжилтэд хяналт тавьж, удирдан зохицуулдаг. Хэдийгээр Монгол Улсын үндэсний болон хилийн аюулгүй байдлын төлөө гэсэн нэгэн том зорилгын төлөө ажилладаг хэдий ч бодит амьдрал дээр байгууллага байгууллагынхаа явцуу эрх ашгийг хамгаалан хамтран, харилцан ажиллах тал дээр “цоорхой” гардаг нь нууц биш билээ. Хилийн боомт дээр дэглэм, журмыг сахиулах, байгууллага хоорондын үйл ажиллагааг “Хилийн боомтын журам”-ын дагуу гуйвалтгүй хэрэгжүүлэх нь чухал болж байгаа юм.
Хилийн боомт, боомтын дэглэм, журам, хилийн хяналтын байгууллагууд, харилцан ажиллагаа, боомтын журмын зөрчил
ХИЛ СУДЛАЛЫН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ХӨГЖЛИЙН ТҮҮХ, ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ
Хил судлалын шинжлэх ухаан нь улсын хил, түүний бодлого, хил хамгаалалт, хилийн аюулгүй байдалтай холбогдох олон талт асуудлыг улс төр, эдийн засаг, нийгэм, хууль эрх зүй, цэрэг техник, аюулгүй байдал, хөгжлийн орчны хүчин зүйлийн хамт судална. Энэ шинжлэх ухаан нь геополитик, геостратеги, олон улсын харилцаа, түүх, хууль эрх зүй, хил хамгаалалтын онол, цэрэг хүчний байгуулалт, алба-байлдааны ажиллагаа гэх мэт олон чиглэлийг нэгтгэдэг.
Хил судлал, хилийн шинжлэх ухаан, хил хамгаалалтын онол, хил хамгаалах урлаг, Хил хамгаалах байгууллага.