Хил судлал онол, арга зүйн улирал тутмын сэтгүүл нь 1998 оноос тасралтгүй 99 дугаар эрхлэн гаргаж байна. Тус сэтгүүл нь үндэсний аюулгүй байдлыг хангах, улсын хил хамгаалалтыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй зохион байгуулж, удирдах үйл ажиллагаанд эрдмийн хувь нэмрээ оруулж байгаа эрдэмтэн, судлаач, багш, суралцагчдын эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, судалгааны үр дүн, тойм, бүтээлийн шүүмж, шинжлэх ухааны тайлбар, эх сурвалж, орчуулгын бүтээлийг хэвлэн нийтэлж, олон нийтэд хүргэдэг. Сэтгүүлийг Хил хамгаалах ерөнхий газар, хилийн цэргийн анги, салбаруудад түгээж, өдгөө хилчдийн ширээний ном болгон ашиглаж байна.
Copyright (c) 2026 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
МЭРГЭН БАГШИЙНХАА МЭДЛЭГ ДОР МӨРГӨМ ҮҮ, ӨЛМИЙ ДОР СӨГД МҮҮ (Дурсамж)
Багш дор мөргөм үү. Ном дор мөргөм үү.
Өнөөдөр дэлхийн улс орнууд өөрсдийн үндэсний үзэл, эх оронч хандлагыг шинэ түвшинд хөгжүүлж, даяаршлын нөлөөнд үндэсний аюулгүй байдлаа хамгаалахад онцгой анхаарч байна. Үүний нэгэн адил Монголчуудын түүхэнд эх оронч үзэл, үндэсний ухамсар онцгой байр суурь эзэлж ирсэн. Монгол үндэстэн олон зууны турш эх орноо хамгаалж, тусгаар тогтнолоо хадгалахыг эрхэмлэж ирсэн бөгөөд энэ нь өнөөгийн Монгол Улсын оршин тогтнох үндэс суурь болж байна. Эх оронч үзэл нь улс орны тусгаар тогтнол, хөгжил, үндэсний эв нэгдлийг бататгах чухал хүчин зүйл билээ. Энэхүү илтгэлд Монгол Улсын эх оронч үзлийн түүхэн уламжлал, өнөөгийн нөхцөл байдлыг тодорхойлохын тулд баримт мэдээлэлд суурилсан судалгааны арга зүйг ашиглаж, олон улсын туршлагыг харьцуулан дүн шинжилгээ хийж, шинэлэг бодлогын шийдлийг тодорхойлохыг зорилоо. Даяаршиж буй дэлхийн дахины шинжлэх ухаан, технологийн хөгжлийг даган бий болсон мэдээллийн хяналтгүй урсгалын нөлөөллөөр манай улсын иргэд, хүүхэд залуучуудын сэтгэлгээнд улс орныхоо тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн аюулгүй байдлыг хамгаалах, эх орныхоо хөгжил ирээдүйн сайн сайхны төлөө тэмцэх эх оронч сэтгэлгээ, уламжлалт түүх, соёлоороо бахархах, тээн хөгжүүлэх, үндэсний ухамсар буурч, хувийн ашиг сонирхол давамгайлах хандлага бий болж байгааг эрдэмтэн судлаачид олон олон судалгааны бүтээлээр харуулж байна. Энэ нь улс, эх орны хөгжлийг удаашруулах үндсэн нөхцөл болох бөгөөд Монгол Улсын батлан хамгаалах үйл ажиллагаанд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй байна.
ХИЛ ДАМНАСАН ГЭМТ ХЭРЭГТЭЙ ТЭМЦЭЖ БУЙ ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА
Дэлхий дахинд болон Монгол Улсад терроризм, олон улсын чанартай үндэстэн дамнасан зохион байгуулалттай гэмт хэрэг гарах боломж өндөр, эрсдэлтэй байна. Болзошгүй эрсдэл, аюул заналыг бууруулах, хилийн хяналтаа сайжруулах зорилгоор улс орнууд хамтын ажиллагаагаа бэхжүүлэн хөгжүүлж, дэвшилтэд техник, технологийг үйл ажиллагаанд нэвтрүүлэн ашиглаж байна.
зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх
ХИЛИЙН БООМТЫН ҮҮСЭЛ, ХӨГЖИЛ, ГАРЧ БАЙСАН ЗӨРЧИЛ, ШИЙДВЭРЛЭЛТ
Монгол Улсын хилийн боомтын үүсэл, хөгжил, гарч байсан зөрчил, шийдвэрлэлт, харьцуулсан судалгааны товч, түүнд хийсэн дүгнэлт, дэвшүүлж буй санал, зөвлөмж
ХИЛ ДАМНАСАН БОЛОН ХИЛИЙН ЗУРВАС ДАХЬ ЧӨЛӨӨТ БҮСИЙН ХАРУУЛ ХАМГААЛАЛТ, АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫГ ХАНГАХ ТОГТОЛЦООНЫ ЗАГВАР
Монгол Улс, БНХАУ-ын Засгийн газар хооронд байгуулсан хэлэлцээрийг үндэслэн улсын хил дамнан байгуулагдах Замын-Үүд эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс, хилийн зурваст үйл ажиллагаа явуулдаг Алтанбулаг чөлөөт бүсийн аюулгүй байдлыг хангах тогтолцоог шинэ шатанд гаргахад авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээг тодорхойлж, Засгийн газрын түвшинд “Чөлөөт бүсийн аюулгүй байдлын бодлогын зөвлөл”, агентлаг байгууллагын түвшинд “Чөлөөт бүсийн аюулгүй байдлын дэд зөвлөл”, орон нутагт “Чөлөөт бүсийг аюулгүй байдлын салбар зөвлөл”-ийг шинээр байгуулж, үйл ажиллагааг нь уялдуулах загварыг боловсруулж, тэдгээрийн гүйцэтгэх үүрэг, харилцан ажиллагааг тодорхойлсон. Хил дамнасан болон хилийн зурвас дахь чөлөөт бүсийн харуул хамгаалалт, аюулгүй байдлыг хангах тогтолцооны загварыг гадаадын улс орнуудын туршлага дээр тулгуурлан боловсруулж, чөлөөт бүсийн харуул хамгаалалт, аюулгүй байдлыг зохион байгуулахад шаардлагатай хүч хэрэгслийн тооцоог, Хил хамгаалах ерөнхий газар, хилийн цэргийн анги, чөлөөт бүсийн харуул хамгаалалт, аюулгүй байдлын застав гэсэн гурван хэлбэрээр боловсруулсан.
ХИЛИЙН БООМТОД НЭВТЭРЧ БУЙ ШИНЭ ТЕХНОЛОГИ, ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА
Энэхүү өгүүлэлд хилийн боомтод нэвтэрч буй дэвшилтэд техник технологи, тэр дундаа биометрик буюу хүний биеийн давхцахгүй өгөгдөл, түүний үүсэл хөгжил, ойлголт, олон улсын чиг хандлагыг судалж, Монгол Улсад нэвтэрч буй “Е-gate” систем, түүний ашиглалт хэрхэн явагдаж байгааг харуулахыг зорьсон. Судалгаанд мэдээлэл цуглуулах, нэгтгэн дүгнэх, статистикийн шаталсан дунджаар тооцох аргачлал зэргийг ашиглаж сонгон авсан хилийн боомтуудаар нэвтэрч буй зорчигчдын урсгал хөдөлгөөний өсөлт, бууралт ямар байгааг, мөн түүнчлэн энэ салбарын эрдэмтэн, судлаачдын болон судалгааны байгууллагуудаас гаргасан судалгааны үр дүнд дүгнэлт хийх замаар судалгааны арга зүйгээ тодорхойлсон болно. Судалгааны үр дүнгээс харахад цаашид биометрикт суурилсан техник технологийг хилийн боомтуудад түлхүү ашиглах байдал нэмэгдэж байгаа нь улс орнууд аюулгүй байдлаа хангах, зорчигчдыг улсын хилээр шуурхай нэвтрүүлэх зэрэг арга хэмжээнд төрийн бодлогын түвшинд анхаарч байгаа нь ажиглагдаж байна. Монгол Улсын хувьд олон улсын чиг хандлагад нийцүүлэн олон улсын зэрэглэлтэй 3 хилийн боомтуудад нэвтрүүлээд багагүй хугацаа өнгөрөөд байна. Эдгээр нь тодорхой үр дүнгээ өгч байгааг судалгааны хэсгээс харах боломжтой юм.
Манлайлал бол хүн төрөлхтний нийгмийн зохион байгуулалтын эхэн үеэс эхлэн оршин тогтнож ирсэн, цаг үеийн шаардлагад нийцэн хувьсан өөрчлөгдсөөр байдаг суурь ойлголт. Эртний овог аймгийн удирдагчаас эхлээд орчин үеийн глобал корпорацын гүйцэтгэх захирал хүртэл манлайлагчийн үүрэг нь бүлэг, байгууллага, улс үндэстнийг нэгэн зорилгын дор нэгтгэж, удирдан чиглүүлэхэд оршиж ирсэн. Манлайлал нь эрт дээр үеэс цэргийн үйл хэрэг, байлдааны ажиллагааны амжилтын тулгуур хүчин зүйл, зэвсэгт хүчний байлдааны чадавхын гол бүрэлдэхүүн хэсэг байсаар ирснийг түүх гэрчилнэ. Түүхийн аль ч цаг үед улс үндэстний хувь заяаг шийдвэрлэх эгзэгтэй мөчид чадварлаг удирдагч, авьяаслаг жанжны гаргасан зөв шийдвэр, түүнийг хэрэгжүүлэх манлайлах ур чадвар нь ялалтын үндэс болж байв. Гэвч XXI зууны геополитикийн ээдрээтэй нөхцөл байдал, технологийн хувьсгал, дайны хэв маягийн огцом өөрчлөлт нь цэргийн манлайллын уламжлалт ойлголтод шинэ сорилтуудыг тулгаж байна. Өнөө үед зэвсэгт мөргөлдөөн нь зөвхөн уламжлалт орон зайд явагдахаа больж, кибер орон зай, мэдээллийн болон сэтгэл зүйн талбарт өрнөдөг гибрид (hybrid) шинжтэй болсон нь цэргийн удирдагч, захирагчдаас зөвхөн цэргийн тактик, стратегийн мэдлэгээс гадна хавьгүй өргөн хүрээний ур чадварыг шаардах боллоо. Тухайлбал, технологийн нарийн төвөгтэй системүүдийг удирдах, их хэмжээний мэдээлэлд түргэн шуурхай дүн шинжилгээ хийж, оновчтой шийдвэр гаргах, олон үндэстний цэргийн хүчтэй хамтран ажиллах, сэтгэл зүйн хувьд тогтвортой, уян хатан байх зэрэг нь орчин үеийн цэргийн манлайлагчийн зайлшгүй эзэмших чадамж болоод байна. Ийм нөхцөлд уламжлалт, тушаал-захирамжийн хатуу тогтолцоонд суурилсан манлайллын загварууд нь орчин үеийн шаардлагыг бүрэн хангаж чадахгүйд хүрч, ахлах офицеруудын манлайллыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр, системтэйгээр судлан шинжлэх зайлшгүй шаардлага үүсгэж байна.
НИСГЭГЧГҮЙ НИСЭХ ХЭРЭГСЭЛ (ДРОН)ИЙН ҮҮСЭЛ ХӨГЖЛИЙН ТҮҮХ, ТЭДГЭЭРИЙН АШИГЛАЛТ, ТУРШЛАГА СУРГАМЖ
Нисгэгчгүй нисэх хэрэгсэл (дрон) гэдэг ойлголтын анхны сэдэл нь нисэх онгоц зохион бүтээгдэхээс ч өмнө тавигдсан гэвэл та итгэх үү? 19 дүгээр зууны сүүлээр суут зохион бүтээгч Никола Тесла алсын зайнаас радио долгионоор удирдах технологийн патентыг авч, "алсын зайнаас удирдах завь" бүтээж байв. Энэ бол яг одоогийн Нисгэгчгүй нисэх хэрэгсэл (дрон)-ийн технологийн "өвөг эцэг" нь байсан юм.
ХИЛ СУДЛАЛЫН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ХӨГЖЛИЙН ТҮҮХ, ЧИГ ХАНДЛАГА
Хил судлалын шинжлэх ухаан нь улсын хил, түүний бодлого, хил хамгаалалт, хилийн аюулгүй байдалтай холбогдох олон талт асуудлыг улс төр, эдийн засаг, нийгэм, хууль эрх зүй, цэрэг техник, аюулгүй байдал, хөгжлийн орчны хүчин зүйлийн хамт судална. Энэ шинжлэх ухаан нь геополитик, геостратеги, олон улсын харилцаа, түүх, хууль эрх зүй, хил хамгаалалтын онол, цэрэг хүчний байгуулалт, алба байлдааны ажиллагаа гэх мэт олон чиглэлийг нэгтгэдэг.
Copyright (c) 2025 Хил судлал https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
ТӨРИЙН АЛБАН ХААГЧИЙН ЁС ЗҮЙН ТУХАЙ ХУУЛИЙН ХЭРЭГЖИЛТИЙГ ХАНГАХАД ЁС ЗҮЙН ДЭД ХОРООНЫ ГҮЙЦЭТГЭХ ҮҮРЭГ
Монгол Улсад төрийн албаны ёс зүйн шинэчлэлийн хүрээнд 2023 онд “Төрийн албан хаагчийн ёс зүйн тухай хууль” батлагдан, 2 жил гаруй хугацаа өнгөрч байна. Уг хуулиар төрийн байгууллага бүрд Ёс зүйн дэд хороо байгуулж, ёс зүйн зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх, хянан шийдвэрлэх чиг үүргийг хэрэгжүүлэхээр зохицуулсан. Гэвч орон нутгийн түвшинд, тухайлбал дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын ажлын албаны дэргэдэх Ёс зүйн дэд хорооны хууль, журмаар хүлээсэн чиг үүргийн хэрэгжилт хангалтгүй, тогтолцооны шинжтэй хүндрэлүүд ажиглагдаж байна. Энэхүү өгүүллийн зорилго нь дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын ажлын албаны дэргэдэх Ёс зүйн дэд хорооны чиг үүргийн хэрэгжилтийн өнөөгийн байдлыг судалж, практикт тулгамдаж буй асуудлыг тодорхойлон, цаашид сайжруулах санал, дүгнэлтийг боловсруулахад оршино. Судалгаанд чанарын судалгааны аргын ярилцлагын, баримт бичгийн шинжилгээний төрлийг, тоон судалгааны аргын харьцуулалтын аргыг тус тус ашиглав.
дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын ажлын алба
МОНГОЛ УЛСЫН ДОТООДЫН ЦЭРГИЙН БАЙГУУЛЛАГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТ, ХЭРЭГЖИЛТ
Дотоодын цэрэг нь тайван цагт бие даан үйл ажиллагаа явуулдаг, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах тусгайлсан чиг үүрэг бүхий төрөл мэргэжлийн цэрэг бөгөөд Монгол Улсын төр, цэргийн түүхтэй салшгүй холбоотой юм. Түүхэн хөгжлийн явцад Хүннү гүрнээс эхлэн 1911 оны Богд хааны зарлигаар "Дотоодыг хамгаалах шадар цэрэг", 1922 онд Жанжин Д.Сүхбаатарын санаачилгаар тасаг цэргийг бүрдүүлснээр өнөөгийн Дотоодын цэргийн үндэс суурь тавигдсан. Дотоодын цэргийн байгууллага нь 1995 онд анхны бие даасан хуулиа өлгийдөн авч, 2014 онд татан буугдаж, 2017 онд дахин байгуулагдан хуульд заасан тусгайлсан чиг үүргийг гүйцэтгэж байна. Энэхүү судалгаа нь Дотоодын цэргийн хууль эрх зүйн хөгжил, хэрэгжилтийн явцыг харьцуулан судлах замаар байгууллагын цаашдын хөгжлийн чиглэлийг тодорхойлоход оршино.
ЖАНЧХҮҮГИЙН ДАВААНД ЖАНЖИН ТУГАА ЦЭНГҮҮЛСЭН АЯН ЗАМЫН ТЭМДЭГЛЭЛ- №30
“Хөшөө тийш зурайх ардын зам балраагүй”-г нотолсон нэгэн томоохон арга хэмжээнд оролцох том боломж олдсонд талархаад баршгүй ээ. Дэлхийн II дайны төгсгөлд Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг, Зөвлөлтийн улаан армийн хамт Зүүн хойд Хятад, Өвөр Монголыг чөлөөлсөн нь дэлхий дахины энх тайванд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан XX зууны Монголын түүхийн маш том үйл явдал болсон юм. 1945 оны Чөлөөлөх дайны ялалт нь зөвхөн Монгол Улсын төдийгүй бүс нутгийн мартагдашгүй ач холбогдолтой үйл явдал байсан гэж үздэг. Энэ дайны ялалтаар 1945 онд Төв, Зүүн, Зүүн өмнөд Азийн 5 орон тусгаар тогтнолоо зарлаж байлаа. Энэ дайны ялалтын үр дүнд Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг олон улсын тавцанд баталгаажуулж, Монгол Улс дэлхийн хамтын нийгэмлэгт гишүүнээр элсэх үүд хаалгыг нээсэн түүхэн чухал үйл явдал болсон юм.
ХИЛИЙН ШАЛГАН НЭВТРҮҮЛЭХ АЛБАНЫ ЭРХ ЗҮЙН ОРЧИН,ТУЛГАМДАЖ БУЙ ЗАРИМ АСУУДАЛ
Энэхүү өгүүлэл нь Монгол Улсын хилийн шалган нэвтрүүлэх албаны эрх зүйн орчныг онолын болон практик үүднээс шинжилж, тулгамдаж буй гол асуудлуудыг тодорхойлж, шийдвэрлэх боломжит арга замуудыг санал болгож байна. Судалгаанд Монгол Улсын хууль тогтоомж, олон улсын гэрээ, хилийн хяналтын бодлого, хэрэгжилтийн байдал, хилийн албаны ажилтнуудын эрх зүйн баталгааг хамруулсан. Онолын үндэслэл, харьцуулсан эрх зүйн шинжилгээ, бодит кейсүүдийг ашиглан хилийн албаны үйл ажиллагаанд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг тодорхойлсон. Мөн судалгааны үндсэн арга зүйд тулгуурлан Монгол Улсын хууль тогтоомж, бодлогын баримт бичиг, тайлан, судалгааны өгүүлэл, олон улсын туршлага, хүний эрхийн тайлан, хил хамгаалалтын байгууллагын судалгаа, технологийн дэвшлийн талаарх мэдээлэлд суурилсан баримт бичгийн шинжилгэ, хилийн шалган нэвтрүүлэх үйл ажиллагааны бодит үзүүлэлт, байгууллагын тайлан, Үндэсний статистикийн хорооноос гаргасан статистик мэдээлэлд тулгуурласан тоон болон чанарын дүн шинжилгээ, олон улсын туршлага, хууль эрх зүйн зохицуулалтын харьцуулалт, хууль тогтоомжийн хэрэгжилт, технологийн дэвшлийн талаарх шинжилгээнд тулгуурлан санал дүгнэлтийг гаргасан болно. Тулгамдаж буй асуудлуудад хууль тогтоомжийн зөрчил, эрх зүйн зохицуулалтын давхардал, хүний нөөцийн чадавх, сургалтын тогтолцооны сул тал, олон улсын хамтын ажиллагааны хязгаарлалт зэрэг багтаж байна. Эцэст нь, эрх зүйн орчныг сайжруулах, хилийн албаны чадавхыг нэмэгдүүлэх, олон улсын туршлагыг нэвтрүүлэх чиглэлээр саналыг дэвшүүлсэн болно.
ШАЛГАН НЭВТРҮҮЛЭХ АЛБА БА ХҮН ХУДАЛДААЛАХ ГЭМТ ХЭРЭГ
Энэ илтгэлд хүн худалдаалах гэмт хэргийн ойлголт, төрөл, түүний хор уршиг, олон улсын шинж чанарыг нээн харуулахын хамт, Монгол Улсад үйлдэж буй энэ гэмт явдлын өнөөгийн байдлын талаар болон хилийн хяналт шалгалтын үйл ажиллагааг сайжруулах асуудлыг тусгасан болно. Хүн худалдаалах гэмт хэрэгтэй тэмцэх ажил нь хууль сахиулах байгууллагуудын хамтын ажиллагааны хүрээнд үр дүнд хүрдэг бөгөөд хил хамгаалах байгууллагын оролцоо, ялангуяа хилийн шалган нэвтрүүлэх албаны ажилтны үүрэг нэмэгдэж байгааг олон улсын болон дотоодын нөхцөл байдал харуулж байна. Хил залгаа ОХУ, БНХАУ-д энэ гэмт хэрэгтэй тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх хамтын ажиллагааны талаар өгүүлнэ.
ХИЛ ОРЧМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРТ ҮЙЛДЭГДСЭН ГЭМТ ХЭРЭГТ МӨРДӨН ШАЛГАХ АЖИЛЛАГАА ЯВУУЛАХ ОНЦЛОГ
Төрийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх чиг үүргийн салшгүй шинж нь шуурхай байдлыг хангахад оршино. Ингэснээр бусдын зөрчигдсөн эрхийг сэргээх боломжтой болох юм. Энэ талаар Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зорилтод ч тодорхой зааж өгсөн.
МОНГОЛ УЛСЫН ХИЛ ХАЛДАШГҮЙ, ДАРХАН БАЙХ ЗАРЧИМ ҮНДСЭН ХУУЛИЙН СУУРЬ ОЙЛГОЛТ БОЛОХ НЬ
Энэхүү өгүүлэлд Монгол Улсын хил халдашгүй, дархан байх зарчмыг олон улсын эрх зүйн үндэслэл, Үндсэн хуулийн суурь ойлголт, үндэсний аюулгүй байдал, орчин цагийн сорилт, бусад орны туршлагатай харьцуулан шинжлэх зорилгыг агуулсан болно. Энэ нь онол болон практикийн судалгааны нэг хэсэг болох ач холбогдолтой бөгөөд Монгол Улсын ирээдүйн хөгжил, тусгаар тогтнолын баталгаанд чухал хувь нэмэр оруулах юм. Судалгааны ажилд онолын болон харьцуулсан судалгааг түлхүү ашиглаж, суурь ойлголтуудыг тайлбарлах, эмпирик судалгааны зарим аргыг ашигласан болно. Ялангуяа олон улсын харилцаа, эрх зүй, хил судлалын салбарын эрдэмтэн, судлаачдын бүтээлээс түлхүү судалж, ойлголтуудыг тодорхой болгох, олон улсын туршлагаас гадаадын зарим улсыг сонгон авч, туршлага, сургамж болохуйц асуудлыг хөндөхийг эрмэлзсэн болно. Дэлхийн улс орнуудын аюулгүй байдлын чухал үндэс суурь нь улсын хилийн халдашгүй байдлын зарчим юм. Үүнд одоо байгаа хилийг олон улсын эрх зүйн дагуу хууль ёсоор тогтоосон гэж хүлээн зөвшөөрөх асуудал ордог. Улсын хилийн халдашгүй дархан байх гэсэн суурь зарчмыг 1975 онд Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны бага хурлаар "Оролцогч улсууд бие биеийнхээ бүх хил, түүнчлэн улсын хилийг халдашгүй” гэж тунхаглаж байжээ.
ХИЛ ХАМГААЛАХ БАЙГУУЛЛАГЫН АЛБА ХААГЧИЙН СЭТГЭЛ ЗҮЙН ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ, ТҮҮНИЙГ УДИРДАХУЙН АСУУДАЛ
Хилийн цэргийн 0168 дугаар анги, Хилийн албаны сургуулийн 4431, 4421 дүгээр дамжааны сонсогч нараас судалгаа авч Хил хамгаалах байгууллагын алба хаагчдын сэтгэл зүйн байдлыг боломжит хувилбараар тогтоохыг зорилоо. Судалгааны эрэл, хайгуулын үндсэн дээр тэдний сэтгэл зүйн байдалд тулгамдаж байгаа асуудлыг нээн илрүүлэх, шийдвэрлэх “арга, зам”-ыг эрэлхийлэх оролдлого хийсэн болно.
ХИЛ ХАМГААЛАЛТЫН ТЕХНИК ХЭРЭГСЛИЙН НЭР ТОМЬЁО
Шинжлэх ухаан хурдацтайгаар хөгжиж өдөр тутам техник технологийн салбар шинэ бүтээл, шийдэлтэй нүүр тулж байна гэхэд хилсдэхгүй болжээ. Өнөө цаг үед дэлхийн цөөнгүй улс орнууд газар нутгийн маргаан, дайн болон зэвсэгт мөргөлдөөн бүхий байдалтай байна. Сүүлийн 10 жилийн хугацаанд өрнөсөн дайн, зэвсэгт мөргөлдөөн нь байлдааны уламжлалт арга хэлбэрээс нисгэгчгүй нисэх хэрэгсэл (ННХ), дохиолол хяналтын хэрэгслийн (ДХХ) түлхүү ашигласан технологийн хэлбэрт шилжиж байгаа нь төрийн цэргийн байгууллагын бие бүрэлдэхүүн тэдгээрийг судалж эзэмших, төрөл ангиллыг ялгаж мэдэх, нэгдсэн нэр томьёог алба үйл ажиллагаандаа ашиглах шаардлага гарч байна. Дээрхтэй холбоотойгоор Хил хамгаалах байгууллага төдийгүй бусад салбаруудад дээрх шинэ тутмын техник хэрэгслийн нэр томьёо, ангилал, нэршлийг нарийвчлан ялгаж оноон албажуулсан дүрэм, журам заавар төдийлөн байдаггүй. Үүнээс үүдээд алба хаагчид олон улсад ашиглагдаж байгаа нэршлийг өөрсдийн ойлгосон, орчуулсан, ярьж хэвшсэн байдлаар хэрэглэдгээс үүдэн нэгдсэн ойлголтгүй байна.
НИСГЭГЧГҮЙ НИСЭХ ХЭРЭГСЛИЙН ҮҮСЭЛ БА ХӨГЖЛИЙН ЧИГ ХАНДЛАГА
Аж үйлдвэрийн 4 дүгээр хувьсгалын өнөө үед нийгмийн бүх л салбар технологийн хөгжлийн шуурганд автаж өдөр болгон шинэ технологийг эзэмших, ашиглах, сурах шаардлага урган гарч байна. Бүхий л байгууллага албан хаагчийн албаны ачааллыг багасгах, хүрэхэд хүндрэлтэй хэсэгт хяналт зохиох, хяналтыг зохион байгуулах, бүх төрлийн техникийг албандаа ашиглан хүн бүрийг сургах арга хэмжээг тасралтгүй зохион байгуулж байна. Хил хамгаалах байгууллагын хувьд энэ асуудалд онцгойлон анхаарч шинэ техник технологийг үр дүнтэй албанд ашиглан хэрэгжүүлж байгаа ч бид бусад улсын хэрэглэж байгаа зэвсэг технологийг байнгын судалж, албанд нутагшуулах шаардлага үргэлж үүсэж байна. Сүүлийн үед зэвсэгт мөргөлдөөн болон дайны талбар дээр түлхүү ашиглаж байгаа нисгэгчгүй нисэх хэрэгсэл (UAV/дрон) хэрэглээ, тактик-стратегийн нөлөө, техник технологийн чиг хандлага, хууль ёсны болон ёс зүйн асуудлыг тодорхойлох явдал юм.
ОЛОН УЛСЫН ХИЛИЙН АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ШИНЭ ХАНДЛАГА
Орчин цагийн даяаршлын нөхцөлд хил дамнасан бараа, хүн, мэдээлэл, гэмт хэргийн урсгал эрчимжихийн хэрээр “хилийн аюулгүй байдал” хэмээх ойлголт улс төр, аюулгүй байдлын судалгааны гол асуудлын нэг болж байна. Гэвч хилийн аюулгүй байдлыг онолын хувьд тодорхойлох, эмпирик хэмжүүрээр илэрхийлэх нь нэгдсэн ойлголтод хүрээгүй, зөрчилдөөн хэвээр байгаа нь судалгааны гол тулгамдсан асуудал болсоор байна. Энэхүү өгүүллийн зорилго нь хилийн аюулгүй байдлын агуулгыг тодорхойлж, хил дамнасан урсгалын шинэ шинж чанар, тэдгээрт улс орнуудын хэрэгжүүлж буй хяналтын бодлогын онцлогийг шинжилж, хилийн аюулгүй байдлыг үнэлэх арга зүйн чиг хандлагыг тодорхойлоход оршино. Судалгаанд олон улсын онолын хандлага (реализм, транснационализм, постмодернизм), газар зүйн болон хил судлалын үзэл баримтлал, АНУ–Мексикийн хил, Европын холбооны гадаад хил зэрэг кейсүүдийн харьцуулсан шинжилгээг ашиглав. Хэмжигдэхүүний түвшинд илрүүлсэн зөрчлийн тоо, төсвийн зардал зэрэг тоон үзүүлэлтээр бус, олон нийтийн аюулгүй байдлын мэдрэмж, хил хамгаалалтын арга хэмжээний ёс суртахуун, улс төрийн ашиг сонирхлын нөлөөг тусгасан “арга зүйн” хэмжигдэхүүнийг хамтатган харах шинэ хандлагыг дэвшүүлсэн нь энэхүү судалгааны гол онцлог болж байна.
Монгол Улсын баатар П.Чогдон Чөлөөлөх дайнд Халхын голын отрядыг удирдан оролцсон нь
Чөлөөлөх дайнд Халхын голын Хилийн 24-р отрядын дарга П.Чогдонгийн удирдсан Отряд болон түүнээс томилогдсон хөдөлгөөнт группүүд хэрхэн байлдааны даалгавар биелүүлсэн талаар өгүүлнэ.
ХҮНДЭТ ЧЕКИСТ, БЭЛТГЭЛ ДЭД ХУРАНДАА ШАГДАРЫН БӨНЖИН
Ш.Бөнжин Говь-Алтай аймгийн дунд сургуульд багшилж байгаад 1945 оны 6 дугаар сард цэргийн албанд татагдан ДЯЯ-ны харьяа Цэргийн нэгдсэн төв сургууль хуваарилагдан нэг жил сураад офицер болж, хэл бичгийн багш хийжээ. Уг сургууль нь 1951 оны 8 дугаар сард татан буугдахад газрын штабт томилогдон ажиллажээ.
НОЙРНЫ ДУТАГДАЛ БА СЭТГЭЦИЙН ЭРҮҮЛ МЭНД /эссэ/
“Хүн бол биологийн болон нийгмийн амьтан” хэмээн эртний Грекийн гүн ухаантан Аристотель номлосон байдаг. Хотжилт, даяаршилтын нөлөөгөөр хүн төрөлхтөн биологийн амьтан төрлөөсөө улам холдож, нийгмийн хэрэгцээг нэн тэргүүнд тавьдаг болсон.
АХЛАГЧ БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ ГЭР БҮЛ, НИЙГМИЙН ХАМГААЛЛЫН ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ БА ШИЙДЭЛ
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагчийн ивээл дор зохион байгуулсан “Ахлагчийн алба- Өнөө ба ирээдүй” сэдэвт эрдэм шинжилгээний хурлын шилдэг судалгааны ажил
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДЭСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛД НӨЛӨӨЛӨХ ГАМШГИЙН ЭРСДЭЛТ ХҮЧИН ЗҮЙЛС
Үндэсний аюулгүй байдал нь улс орны тусгаар тогтнол, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал, иргэдийн амьдралын чанар, нийгмийн тогтвортой байдлыг хангахад чиглэсэн. Гэвч байгалийн гамшиг, хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй осол, эдийн засаг, нийгмийн хямрал зэрэг эрсдэлт хүчин зүйлс нь үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад ноцтой саад учруулдаг. Үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлж болох гамшгийн эрсдэлт хүчин зүйлсийг нарийвчлан авч үзэж, тэдгээрийн уршгийг бууруулах арга замыг ирмэлхийллээ.
МОНГОЛ ОРНЫ ХИЛ ОРЧМЫН НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН БАЙГАЛ НИЙГЭМ ЭДИЙН ЗАСГИЙН ӨНӨӨГИЙН ТӨЛӨВ БАЙДЛЫГ ТАНДАХ СУДАЛГАА”– НЫ АЖЛЫН ГОЛ АГУУЛГА
“Монгол орны хил орчмын нутаг дэвсгэрийн Байгал-нийгэм эдийн засгийн өнөөгийн төлөв байдлыг тандах судалгаа”–ны ажлын гол агуулга, ач холбогдол нь Монгол орны байгаль орчны тэгш бус байдлыг /хил орчмын газар нутаг, тэр тусмаа Баян-Өлгий аймгийн хилийн Алтай, Цэнгэл, Ногооннуур, Цагааннуур сумдын жишээн дээр/ тодорхойлох, зарим шалгуур үзүүлэлтийг хүн амын суурьшил, нутагшилтын хүчин зүйлтэй холбон судалсан гэж ойлгож болно.
ГАДААД ЗАРИМ ОРНУУДЫН УЛСЫН ХИЛ ХАМГААЛАЛТАД ТЕХНИК ТЕХНОЛОГИЙН ДЭВШИЛ АШИГЛАЖ БАЙГАА ТУРШЛАГА
Товч агуулга: Дэлхий ертөнц, хүн төрөлхтөн том өөрчлөлтийн өмнө тулж ирээд байгааг олон улсын томоохон чуулган дээр хэлэлцэж, улс төрчид, эдийн засагчид, эрдэмтэн судлаачид ярьж, бичиж байна. Аж үйлдвэрийн IV хувьсгал нь өнөөдөр хамгийн их яригдаж байгаа сэдэв хэдий ч энэ чухам юу юм бэ гэдгийг би хүүдээ ч тайлбарлаж чадахгүй байна гэж уг хувьсгалын тэргүүн эгнээнд явж байгаа Германы “Audi” компанийн үйлдвэрлэл эрхэлсэн захирал бичсэнийг энд бас дурьдах хэрэгтэй байх. Аж үйлдвэрийн I хувьсгал дэлхийгээр тархахад хэдэн зуун жил шаардагдсан бол II хувьсгалд зуу орчим жил, харин III хувьсгалд ердөө хэдэн арван жил шаардагдсан байдаг. Ингээд бодохоор IV хувьсгалын үр нөлөөг монголчууд тун удахгүй өөрсдийн амьдрал дээр мэдэрч эхлэх болов уу. Тэгэх тусмаа энэ хувьсгал өнөөдөр хөгжингүй орнуудад нэгэнт эхэлчхээд байна. Зөвхөн роботууд ажилладаг үйлдвэрүүд олноороо бий болж, “Тесла” нэртэй ухаалаг автомашин гараад ирлээ. Зарим орны төр, засаг энэхүү хувьсгалд ихээхэн анхаарч байна. Бүр зөвхөн энэ асуудлыг хариуцсан сайдын тусгай орон тоо бий болгосон байх юм. Тэгвэл энэхүү техник, технологийн дэвшил нь цэрэг, батлан хамгаалах, аюулгүй байдлын салбарт нэвтэрч, цэргийн урлаг, тактикт тодорхой өөрчлөлтүүд орж байна. Энэхүү өөрчлөлтийн талаар судаллаа.